रविवार, २८ डिसेंबर, २०२५

Mulher Fort Information in English

 Mulher Fort Information in English 

Mulher Fort Information in English


• Location:

Mulher Fort is located in Satana taluka of Nashik district in the state of Maharashtra, India, and lies in the Sahyadri mountain range.

• A pair of twin forts can be seen here — one is Mulher and the other is Moragad.

• Height:

The average height of this fort is 4,284 feet / 1,306 meters above sea level.

Routes to Reach Mulher Fort:

• From Nashik city directly via Dindori – Vani – Salherwadi – Vaghambe route, one can reach Mulher.

• Via Malegaon route in Nashik district – Malegaon – Vadner – Nampur – Taharabad route to Mulher.

Mulher Fort Information in English


Information about Mulher Fort:

• Mulher Fort is situated in Satana taluka of Nashik district. On reaching the foothills of the fort, a pair of twin forts can be seen in front — one is Mulher and the other is Moragad.

• There is a dharamshala near Mulher. Uddhav Maharaj Dharamshala provides good accommodation facilities for visitors. One can stay here and start the fort exploration early in the morning.


First Fortification and Ruined Gate of the Fort:

While walking towards the fort, the first thing encountered is a fortification wall and the first gate of the fort. Most of it is in a ruined condition, and at present only the standing frame pillars can be seen.

Mulher Fort Information in English


• Further along the path, a chhatri (canopy) is seen. Moving ahead from there, the remains of some ruined structures can be observed.

Mulher Fort Information in English


• Grand Water Tank:

Mulher Fort Information in English


Moving further ahead, we come across a grand, well-constructed water tank. Inside it, a pillar can be seen which was used to measure the water level.

• Mahadev Temple:

Mulher Fort Information in English


Next to the tank, a beautiful Mahadev temple can be seen. In front of this temple, there is a spacious assembly hall (sabhamandap), and inside the temple a Shivling is present. Behind it, a Ganesh idol can also be seen. Pillars and arched gateways are visible in the sabhamandap.

Someshwar Temple:

Mulher Fort Information in English


Proceeding further along the footpath, one comes across the Someshwar Temple. The construction of this temple is similar to that of the temple near the tank. Information available near the temple suggests that it was built in 1480 AD. Inside, there is a deep sanctum (garbhagriha) where a Mahadev pinda is enshrined. This temple is believed to have been built by Babhulraje. Nandi is seated in the sabhamandap in front of the sanctum. The arched ceiling of the sabhamandap displays beautiful lattice work. Every morning, the rays of the sun fall directly on the Mahadev pinda. This temple stands as an excellent example of fine architecture.

• After taking darshan of Someshwar Temple and moving upwards, one reaches the central mountain pass (khind) located between Moragad and Mulher Fort, which connects both forts.

• Wall in the Mountain Pass:

Mulher Fort Information in English


As Mulher and Moragad forts are very close to each other, they support one another. To prevent an enemy from easily capturing one fort with the help of the other, a strong wall was constructed in this mountain pass by Chhatrapati Shivaji Maharaj when the fort became part of Swarajya. Battlements and loopholes were built on the upper side of this wall. Since the first encounter with the enemy could occur here, this strong defensive wall was constructed.

• Bastion and the Nearby Rocky Hill:

Mulher Fort Information in English


After crossing the wall and moving ahead, while climbing slightly upwards, a bastion is encountered. Over time, a portion of it appears to have collapsed. Nearby, there is a high rocky hill and a narrow path. Proceeding along this path, a structure is found with a gate. Due to a rockfall from above, this gate has become blocked.

• Main Gate (Mahadarwaja):

Mulher Fort Information in English


Climbing further up from this blocked gate, one comes across the Mahadarwaja, which is still in good condition. Its grandeur even today bears testimony to the fort’s former glory. Lotus flowers and a Ganesh idol are carved on this gate, reflecting the essence of Hindu culture.

• Water Cisterns:

Mulher Fort Information in English


At the places from where stones were extracted for the construction of the fort, water cisterns were created. Such water tanks can be seen here.

• Goddess Temple:

Mulher Fort Information in English


Moving ahead from the water cisterns, a small shrine can be seen under a tree. A facial idol of a Hindu goddess is visible there. Stone paving can be seen in the temple areas.

• Water Tanks:


Mulher Fort Information in English

Mulher Fort Information in English


At a short distance from the temple, a water tank can be seen. In fact, two to three such tanks are found at this location, out of which two have dried up. Stone masonry (dressed stone) construction is visible around these tanks. A stone pillar used to measure the water level can also be seen inside the tanks. Over time, these tanks have been neglected. Earlier, the water from these tanks was used for drinking, bathing, and other daily requirements.

• Palace Ruins:

Mulher Fort Information in English


At one place on the fort, large-scale collapsed structures can be seen. Moving further, the remains of a palace are found. During that period, this place had a well-planned architectural structure meant for the residence of the king, his family, and servants. At present, except for an arched doorway frame, only ruined remains are visible. The artwork and fine carvings on this arched frame provide information about the architectural style of that era.

Mulher Fort Information in English


• Eleven Water Cisterns:

Mulher Fort Information in English


In the inner area of the fort, eleven water cisterns can be seen. While extracting stones from quarries for the construction of structures on the fort, excavation was carried out in such a way that water cisterns were formed. These cisterns supplied a large portion of the fort’s water requirements. Even today, a significant amount of water is found in them.

Katyāl Caves:

Mulher Fort Information in English

Mulher Fort Information in English


In the upper part of the fort, Katyāl caves can be seen. These caves have been entirely carved using chisels and hammers. They are extremely ancient, and it is believed that people lived here from very early times. These caves, consisting of a series of rooms, are still suitable for habitation. Their construction is believed to date back to the Shalivahan and Satavahana periods.

Mulher Fort Information in English


• After completing a full exploration of the fort and descending, one can also see a rock-cut idol of Lord Hanuman carved into the mountain at one place.

Mulher Fort Information in English


Historical Information of Mulher Fort:

• Many places in and around Mulher Fort are associated with references to the Mahabharata period.

• It is believed that several caves were constructed here during the Shalivahan and Satavahana periods.

• In the 13th century AD, this region was ruled by King Babhulraje. King Babhulraje shared a friendship with Emperor Akbar, and on several occasions, military assistance was provided by Emperor Akbar.

• When Shah Jahan became the Mughal emperor, he appointed his son Aurangzeb to this province in 1638 AD. Aurangzeb later invaded this region and annexed it into the Mughal Empire.

• In 1672 AD, while returning to Swarajya after the second sack of Surat, Chhatrapati Shivaji Maharaj captured this region.

• Later, this fort came under the control of the Peshwas.

• In 1818 AD, when the British ended Peshwa rule, they captured this fort from the Marathas and caused large-scale destruction to the structures here.

• On 15 August 1947, after India gained independence, this fort came under the administration of the Government of independent India.

• Such is the historical account of Mulher Fort.

मुल्हेर किला जानकारी Mulher Fort Information in Hindi

 मुल्हेर किला जानकारी

Mulher Fort Information in Hindi

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


• स्थान :

भारत के महाराष्ट्र राज्य के नासिक जिले के सटाणा तालुका में मुल्हेरगढ़ सह्याद्री पर्वत श्रृंखला में स्थित है।

• यहाँ जुड़वां किलों की एक जोड़ी दिखाई देती है। एक मुल्हेर और दूसरा मोरागढ़।

• ऊँचाई :

इस किले की औसत ऊँचाई समुद्र तल से 4284 फीट / 1306 मीटर है।

मुल्हेर किले पर जाने के मार्ग :

• नासिक शहर से सीधे – दिंडोरी – वणी – साल्हेरवाड़ी – वाघांबे मार्ग से मुल्हेर पहुँचा जा सकता है।

• नासिक जिले के मालेगाव मार्ग से – मालेगाव – वडनेर – नामपुर – ताहाराबाद मार्गे – मुल्हेर।

मुल्हेर किले की जानकारी :

• नासिक जिले के सटाणा तालुका में मुल्हेरगढ़ स्थित है। किले के पायथ्य में पहुँचने पर सामने दो जुड़वां किलों की जोड़ी दिखाई देती है। उनमें से एक मुल्हेर और दूसरा मोरागढ़ है।

• मुल्हेर के पास एक धर्मशाला है। उद्धव महाराज धर्मशाला में ठहरने की अच्छी सुविधा उपलब्ध है। सुबह उठकर हम किले की सैर के लिए जा सकते हैं।

• पहली परकोटा (तटबंदी) और किले का भग्न द्वार :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


किले की दिशा में चलते ही सबसे पहले एक परकोटा दिखाई देता है और किले का पहला द्वार मिलता है। इसका काफी हिस्सा टूट-फूट चुका है, लेकिन वर्तमान में खड़े चौखट के स्तंभ दिखाई देते हैं।

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


• आगे मार्ग में एक छतरी दिखाई देती है। वहाँ से आगे जाने पर कुछ टूटी-फूटी इमारतों के अवशेष देखने को मिलते हैं।

• भव्य तालाब :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


आगे जाने पर हमें एक भव्य रूप से निर्मित तालाब दिखाई देता है। इसमें पानी की ऊँचाई मापने के लिए एक स्तंभ देखने को मिलता है।

• महादेव मंदिर :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


तालाब के पास एक सुंदर महादेव मंदिर दिखाई देता है। इस मंदिर के सामने एक विशाल सभामंडप है और अंदर एक शिवलिंग स्थित है। उसके पीछे एक गणेश मूर्ति भी देखने को मिलती है। सभामंडप में स्तंभ और मेहराबदार कमानें दिखाई देती हैं।

• सोमेश्वर मंदिर :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


आगे पगडंडी से जाने पर हमें सोमेश्वर मंदिर दिखाई देता है। तालाब के किनारे स्थित मंदिर की तरह ही इस मंदिर की बनावट भी समान है। मंदिर के पास उपलब्ध जानकारी से पता चलता है कि इसका निर्माण ईस्वी सन 1480 में हुआ था। मंदिर के भीतर गहराई में गर्भगृह है, जिसमें महादेव पिंड स्थापित है। यह मंदिर संभवतः बाबुळराजे द्वारा बनवाया गया था। गर्भगृह के सामने स्थित सभामंडप में नंदी विराजमान है। सभामंडप के ऊपर की मेहराबदार छत में सुंदर जालीदार नक्काशी दिखाई देती है। प्रतिदिन सुबह सूर्य की किरणें सीधे महादेव पिंड पर पड़ती हैं। यह स्थापत्य कला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है।

• सोमेश्वर के दर्शन कर ऊपर की दिशा में जाने पर हम मोरागढ़ और मुल्हेरगढ़ को जोड़ने वाली मध्य स्थित खिंड (दर्रा) में पहुँचते हैं।

• खिंड की दीवार :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


मुल्हेर और मोरागढ़ एक-दूसरे के बहुत निकट होने के कारण परस्पर सहायक किले हैं। शत्रु एक किले की सहायता से दूसरे किले पर आसानी से आक्रमण न कर सके, इसके लिए जब यह किला स्वराज्य में शामिल हुआ, तब शिवाजी महाराज ने इस खिंड में एक मजबूत दीवार बनवाई। इस दीवार के ऊपरी भाग में जंग्या और फांज्या बनाई गई हैं। शत्रु से पहली मुठभेड़ यहीं हो सकती है, इसी उद्देश्य से यह मजबूत दीवार निर्मित की गई थी।

• बुर्ज और उसके पास का कात्याळ पर्वत :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


दीवार पार करने के बाद जब हम आगे बढ़ते हैं, तो थोड़ा ऊपर चढ़ने पर एक बुर्ज दिखाई देता है। समय के साथ इसका कुछ हिस्सा ढह गया है। पास में ऊँचा कात्याळ पर्वत और एक संकरा रास्ता है। इस रास्ते से आगे जाने पर एक निर्माण दिखाई देता है, जहाँ एक दरवाजा है। ऊपर से चट्टान गिरने के कारण यह दरवाजा जाम हो गया है।

• महादरवाजा :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


इस जाम हुए दरवाजे से ऊपर चढ़ने पर हमें महादरवाजा दिखाई देता है, जो आज भी अच्छी अवस्था में है। इसकी भव्यता आज भी किले की समृद्धि की साक्षी देती है। इस दरवाजे पर कमल पुष्प और गणेश मूर्ति की नक्काशी की गई है, जो हिंदू संस्कृति की पहचान दर्शाती है।

• पानी के टैंक :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


किले के निर्माण के लिए जहाँ से पत्थर निकाले गए थे, उसी स्थान पर पानी के टैंक बनाए गए। ऐसे पानी के टैंक यहाँ देखने को मिलते हैं।


• देवी का मंदिर :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


पानी के टैंक से आगे जाने पर एक वृक्ष के नीचे एक छोटा सा मंदिर दिखाई देता है। वहाँ एक हिंदू देवी की मुख प्रतिमा देखने को मिलती है। मंदिर परिसर में पत्थर की फरसबंदी दिखाई देती है।

• तालाब :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


मंदिर से कुछ ही दूरी पर एक तालाब दिखाई देता है। इस स्थान पर ऐसे दो से तीन तालाब देखने को मिलते हैं, जिनमें से दो तालाब वर्तमान में सूखे पड़े हैं। इन तालाबों के चारों ओर पत्थरों से बना पक्का (चिरेबंदी) निर्माण देखने को मिलता है। साथ ही, तालाब में पानी की ऊँचाई मापने के लिए पत्थर का स्तंभ भी दिखाई देता है। समय के साथ ये तालाब उपेक्षित हो गए हैं। पहले इन तालाबों का पानी पीने, स्नान करने तथा अन्य दैनिक उपयोगों के लिए किया जाता था।

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


• राजवाड़ा अवशेष :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


किले पर एक स्थान पर बड़े पैमाने पर ढहे हुए निर्माण के अवशेष दिखाई देते हैं। आगे जाने पर एक राजवाड़े के अवशेष मिलते हैं। इस स्थान पर उस काल में राजा, उनके परिवार तथा सेवकों के निवास हेतु सुव्यवस्थित वास्तु रचना की गई थी। वर्तमान में वहाँ केवल एक मेहराबदार चौखट शेष है, बाकी सब खंडहर में परिवर्तित हो चुका है। इस मेहराबदार चौखट पर की गई कलाकारी और बारीक नक्काशी तत्कालीन स्थापत्य कला की जानकारी देती है।

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


• ग्यारह पानी की टंकियाँ :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


किले के आंतरिक भाग में ग्यारह पानी की टंकियाँ देखने को मिलती हैं। किले की इमारतों के निर्माण के लिए जिन खदानों से पत्थर निकाले गए, उन्हीं स्थानों पर टंकियों का निर्माण इस प्रकार किया गया कि खुदाई के दौरान ही टंकियाँ बन गईं। इन टंकियों से यहाँ की पानी की आवश्यकता बड़े पैमाने पर पूरी की जाती थी। आज भी इनमें पर्याप्त मात्रा में पानी उपलब्ध है।

• कात्याळ गुफाएँ :

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


किले के ऊपरी भाग में कात्याळ गुफाएँ देखने को मिलती हैं। ये गुफाएँ पूरी तरह छेनी-हथौड़े से काटकर बनाई गई हैं। ये अत्यंत प्राचीन हैं और माना जाता है कि यहाँ बहुत प्राचीन काल से मानव निवास रहा है। एक के बाद एक बनी हुई ये गुफाएँ आज भी रहने योग्य हैं। इनका निर्माण शालिवाहन और सातवाहन काल का माना जाता है।

• किले की संपूर्ण परिक्रमा कर नीचे उतरते समय एक स्थान पर पहाड़ को काटकर बनाई गई हनुमान की मूर्ति भी देखने को मिलती है।

मुल्हेर किला जानकारी  Mulher Fort Information in Hindi


मुल्हेर किले की ऐतिहासिक जानकारी :

• मुल्हेर किले के आसपास के कई स्थानों का उल्लेख महाभारत काल से जोड़ा जाता है।

• शालिवाहन और सातवाहन काल में यहाँ अनेक गुफाओं का निर्माण हुआ होगा, ऐसा माना जाता है।

• ईस्वी सन 13वीं शताब्दी में यहाँ के बाभुळराजे नामक राजा का शासन था। बाभुळराजा और सम्राट अकबर के बीच मित्रता थी, और कई बार सम्राट अकबर द्वारा सैन्य सहायता दी गई थी।

• जब शाहजहाँ बादशाह बना, तब उसने ईस्वी सन 1638 में अपने पुत्र औरंगज़ेब को इस प्रांत का नियुक्त किया। इसके बाद औरंगज़ेब ने इस क्षेत्र पर आक्रमण कर इसे मुगल साम्राज्य में शामिल किया।

• ईस्वी सन 1672 में सूरत की दूसरी लूट के बाद स्वराज्य लौटते समय छत्रपति शिवाजी महाराज ने इस क्षेत्र को जीत लिया।

• आगे चलकर यह किला पेशवाकाल में चला गया।

• ईस्वी सन 1818 में जब अंग्रेजों ने पेशवाओं का अंत किया, तब उन्होंने यह किला मराठों से जीत लिया और यहाँ के निर्माणों को बड़े पैमाने पर नुकसान पहुँचाया।

• ईस्वी सन 15 अगस्त 1947 को भारत स्वतंत्र होने के बाद यह किला स्वतंत्र भारत सरकार के अधीन आ गया।

• इस प्रकार मुल्हेर किले का ऐतिहासिक विवरण मिलता है। Mulher kille ke bare me jankari hindi me 

सोमवार, २२ डिसेंबर, २०२५

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti Buddist Caves

 गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती

Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti Buddist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• स्थान :

महाराष्ट्र राज्यातील कोकण विभागात रायगड जिल्ह्यात महाड तालुक्यातील पाले – गंधार या गावाजवळील डोंगरात आपल्याला गंधार- पाले लेणी समुह पहायला मिळतात.

• उंची : अंदाजे २०० ते ३५० मीटर उंचीवर कात्याळ खडकात ही लेणी खोदलेली आहेत.

लेणी पहायला जाण्यासाठी प्रवासी मार्ग :

• मुंबई हे रस्ते, लोहमार्ग, विमान सेवा याद्वारे राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय शहरांना जोडलेले ठिकाण आहे. येथून मुंबई गोवा हायवेवर महाड गावाजवळ दोन किलोमीटरवर गंधार व पाले या गावाजवळ आपल्याला डोंगरात ही लेणी पहायला मिळतात.

• गोवा या आंतरराष्ट्रीय ठिकाणापासून गोवा – कणकवली – चिपळूण - पोलादपूर – महाड - येथून पाले – गंधार येथून मुंबई गोवा हायवेवर हा बुद्ध लेणी समुह आहेत.

• पुणे – मूळशी – पाटणस - ताम्हिणी घाट – माणगाव – लोणेरे – दासगाव – गंधार – पाले. येथून बुद्ध लेणी समुह पाहायला जाता येते.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


प्रेक्षणीय स्थळे :

• महाड या शहरातून आपण खाजगी वाहनाने किंवा भाडोत्री वाहनाने या पाले – गंधार लेणी समूहाजवळ आल्यावर आपण तिथे पायथ्याशी आपले वाहन पार्क करू शकतो.

• पायरी मार्ग :

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


तेथून लगेच आपल्याला एक पायरी मार्ग लागतो. या मार्गानं चालत. - चालत आपण लेणी समुह पाहायला जाऊ लागतो. वाटेत लेण्यातून बाहेर भग्न होऊन पडलेले स्तूप पायरी मार्गाच्या बाजूला उभे केलेले दिसून येतात. या पायरी मार्गाने आपण लेणी समूहात पोहोचतो. प्रथम आपल्याला लेणी क्रमांक २८ व २९ लागतात.

• लेणे क्रमांक १ :

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


हे एक चैत्यगृह आहे. बाहेरील बाजूस विस्तीर्ण स्तंभ आहेत. त्याच्या आतील बाजूस व्हरांडा आहे. त्यानंतर समिती सभागृह लागते. या ठिकाणी अनेक चारक, तपस्वी भिक्षू बसून बुद्ध धर्मीय तत्वज्ञान यावर चर्चा बसून करत असत. आतील बाजूस विश्रांती कक्ष आहेत. अंदाजे ८ फूट रुंद व ५३ फूट लांब ही संरचना असल्याचे जाणवते. समितीसभागृहाच्या आतील बाजूस गर्भगृह आहे. तेथे बुद्ध मूर्ती शिल्प असलेला लयन स्तंभ आहे. बुधांची मूर्ती शेजारी काही सेवक चक्रपाणि, पद्मपाणि, अश्वपाणि यांच्या भग्न मूर्ती पाहायला मिळतात. बुद्ध मूर्तीवर दोन्ही बाजूस गंधर्व कोरलेले पहायला मिळतात. ते बुधांची सेवा करत आहेत. या ठिकाणी हीनयान काळातील ही संरचना असून नंतर बुद्ध प्रतिमा निर्माण करून महायान पंथाच्या काळात मंदिर निर्मिती केल्याचे दिसते. हे एक महायान लयन मंदिर आहे. बुद्धस्तंभ परिक्रमा करण्यासाठी बाजूने मोकळी जागा आहे. जागोजागी अनेक प्रकाश संक्रमण होण्यासाठी गवाक्षे ठेवलेली दिसतात.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• पाण्याची पौडी ( टाके ) :

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


लेण्याच्या बाहेरील बाजूस थोड्या अंतरावर एक पाण्याचे टाके खडकात खोदलेले दिसून येते. पावसाळ्यात डोंगर माथ्यावरून पडणारे पाणी यांमध्ये साठवले जात असे. ते पाणी पिण्याच्या पाण्याची तसेच खर्चाच्या पाण्याची गरज भागवण्यासाठी यांची रचना केली गेल्याची दिसून येते. ही लेणी छिन्नी हातोडा वापरून बनवली गेली आहेत.

• लेणी क्रमांक २ कुठे दिसत नाहीत. ते भग्न झाल्याचे जाणवते.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक ३ :

लेण्यांच्या बाहेरील बाजूस पायऱ्या आहेत. त्यानंतर एक छोटा व्हरांडा असून आतील बाजूस शयन व ध्यान कक्ष खोदून बनवल्याचे दिसते. ही एक विश्रांती निवास वास्तू आहे. जी चारक भिक्षूंसाठी बनवली आहे.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक ४ :

लेण्याच्या बाहेरील डोंगर भाग जाण्यास खडतर आहे. या लेण्यात सुंदर गर्भगृह आहे. व आतील बाजूस शयन व ध्यानकक्ष पहायला मिळतो.

• लेणी क्रमांक ५ :

पाच नंबरची लेणी ही एक छोटे सभागृह जाणवते. सभोवती बैठक ओटा आहे. आतील बाजूस शयन व ध्यानकक्ष आहेत. लेणी क्रमांक चार व पाच मध्ये छिद्र गवाक्ष दिसून येते. ते पूर्वी संपर्कासाठी बनवले की काळाच्या ओघात ते आपोआप पडले हे समजत नाही. पण दोन लेण्यातील भिक्षूंच्या संपर्कासाठी उत्तम देवघेव मार्ग असल्याचे दिसून येते.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक ६, ७, ८ :

काळाच्या ओघात या लेणी नष्ट झाल्याच्या दिसून येतात. थोड्याफार खुणा शिल्लक आहेत.

• लेणे क्रमांक ९ :

नऊ नंबरचे लेणे भग्न सभागृह असलेले आहे. आतील बाजूस ध्यानकक्ष व शयन कक्ष आहेत. आतमध्ये गर्भगृह आहे. त्यामध्ये एक स्तूप होता. तो नष्ट झालेला दिसून येतो. त्याच्या खुणा शिल्लक राहिल्या आहेत. या लेण्यामध्ये आपल्याला एक येथे शिलालेख पहायला मिळतो. लेण्याच्या बाहेरील बाजूस पाण्याच्या पौडी म्हणजेच टाक्या आहेत. एकून सलग तीन टाकी आपणास पाहायला मिळतात. स्नानसंध्या करण्यासाठी व पेयजलासाठी उपयुक्तता म्हणून यांचा वापर केला जात असे.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणे क्रमांक १० :

लेण्यात बाहेर ओवरी आतील बाजूस शयनकक्ष व ध्यानकक्ष पाहायला मिळतो.

• लेणे क्रमांक ११ , १२, १३, व १४

११ व १२ ही लेणी वरील बाजूस दुसऱ्या मजल्यावर आहेत. इतर लेण्यासारखी यांची रचना दिसून येते. १३ नंबर लेण्याच्या बाहेरील बाजूस स्तंभ आहेत. आतील बाजूस विश्रांती कक्ष आणि ध्यान कक्ष आहेत. तसेच १४ वे लेणे विहार आहे.

• लेणे क्रमांक १५ चा बाहेरील भाग पर्वताच्या भूस्खलनाने तुटलेला असून. यामध्ये एक स्तूप आहे. ही जुन्या काळातील हीनयान बुद्ध लेणी आहेत. येथे आपल्याला भिंतीत कोरलेला स्तूप दिसून येतो. स्तूपावर सुंदर वेदिका पट्ट दिसून येतो. तत्कालीन येथे सामूहिक ध्यानकक्ष व वार्तालाप या ठिकाणी होत असावा.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक १४ व १६ एकत्र जोडलेली आहेत. त्यांमध्ये ध्यानकक्ष व शयनकक्ष दिसून येतात.

• लेणे क्रमांक १७ चे बाहेरील बाजूस पाण्याचे टाके आहे.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक १८ बाहेरून भग्न झालेले आहे. आतील भाग फक्त शिल्लक आहेत.

यामध्ये ध्यानकक्ष व शयनकक्ष शिल्लक आहेत.

• लेणे क्रमांक १९ :

बाहेरील बाजूस बाह्य मंडप, आत समिती सभागृह त्याच्या आतील बाजूस विश्रांती कक्ष दिसून येतात. ही संरचना एकत्रित ध्यानकक्ष तसेच शिक्षा कक्ष म्हणून वापरली जात असावी. या ठिकाणी वयस्क भिक्खू नव बौद्ध अनुयायांना शिक्षण देत असावेत.

• लेणी क्रमांक २० भग्न झालेली आहेत.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणे क्रमांक २१ :

या लेण्याच्या आतील बाजूस एक स्तूप कोरलेला आहे.

• लेणे क्रमांक २२ भग्न असून आतील विहार आहे.

• लेणे क्रमांक २३ :

बाहेरील बाजूस व्हरांडा व आतील बाजूस विश्रांती कक्ष आहे. कक्षामध्ये उजेड जाण्यासाठी गवाक्षे ठेवलेली आहेत. बाहेरील बाजूस डावीकडे पाण्याचा कुंड आहे. व्हरांड्यास असणारा कठडा सुंदर नक्काशी कोरलेला दिसून येतो.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक २४ व २५ भग्न अवस्थेत आहेत. आतील बाजूस आपल्याला असलेली दालने दिसून येतात. आतील बाजूस शयन व ध्यानकक्ष आहेत.

• लेणी क्रमांक २६, २७ :

ही लेणी देखील विहार आहेत. याचा काही भाग भग्न झालेला दिसून येतो. सत्ताविसाव्या लेण्यात आपल्याला एक स्तूप कोरलेला पहायला मिळतो. त्या शेजारी दान देणाऱ्या राजाची माहिती देणारा शिलालेख आहे.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• लेणी क्रमांक २८ व २९ :

ही विहार लेणी आहेत.

लेणी समूहाविषयी महत्वपूर्ण माहिती :

सदर लेणी समूह हा लयन मंदीर समूहात येतो. बौद्ध धर्माच्या स्थापनेनंतर पुढे या धर्माचा संपूर्ण भारतभर प्रसार झाला. हा प्रसार अनेक राजांच्या काळात होऊन गेलेल्या बौद्ध धर्माच्या आचार्य व शिष्य यांच्या द्वारे केला गेला. अनेक राजांच्या काळात या धर्मास राजाश्रय मिळाला. अनेक चारक व्यापारी घाट मार्गानं सर्वत्र फिरस्ती चारिका म्हणजेच पायी चालत बौद्ध धर्माच्या तत्वद्नानाचा प्रसार करत असत. त्यांना वर्षा ऋतुकालात तसेच भ्रमंती काळात विश्रांती घेण्यासाठी तत्कालीन राजे, रजवाडे, सरदार, , व्यापारी, कृषक यांच्या मिळालेल्या देणगीतून अनेक शिल्प व पाथरवट यांच्या मदतीने सुरेख अशा छिन्नी हातोडा वापरून येथे चैत्य व विहारांची निर्मिती केली गेली. या ठिकाणी निर्माण झालेल्या या संरचना यांचा वापर भिक्षूचे राहणे, ध्यानधारणा करणे, धार्मिक ज्ञानप्राप्ती शिष्यांना देण्यासाठी. यासारख्या कामासाठी या वास्तूंचा वापर केला जात असे. यासाठी येथे गवाक्ष संरचना असलेल्या खोल्या आतील बाजूस दगडात खोदून बनवलेली ध्यान बैठक व शयन गृहे तयार केलेली दिसतात.

• स्तूप :

हिनयान पंथाच्या काळात येथे अनेक स्तूप निर्माण झाले. स्तूप हे बुधाच् प्रतीक मानून उपासना केली जात असे. स्तूपाच्या वरील बाजूस बुद्ध भिक्षूच्या अस्थी अवशेष ठेवले जात. त्यामुळे एक सकारात्मक ऊर्जा निर्मिती करून या ठिकाणी ज्ञानार्जन करण्यात येई. तसेच परिक्रमा केली जात असे. पुढील काळात महायान पंथाच्या अनुयायांनी मूर्ती स्थापना सुरू केली. व स्तूपाच्या जागी बुध मूर्तीची उपासना सुरू केली. त्यामुळे येथील लेण्यात दोन्ही पंथाच्या शिल्प शैलीचा एकोपा दिसून येतो. सध्या या ठिकाणी असलेल्या कोठ्यांना दरवाजे बसवले जात आहेत.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


गंधार - पाले लेणी विषयक माहिती :

सदर लेणी मुंबई गोवा हायवेवर आहेत. यांची निर्मिती ही २००० वर्षापूर्वी म्हणजे इसवी सनाच्या पहिल्या ते दुसऱ्या शतकात या लेण्यांची निर्मिती झाली आहे.

  महाड हे पुरातन काळी महाडकट नावाचे जनपद होते. याचा उल्लेख मोहोप लेण्यात आलेला आहे. महाड जवळ असलेली गंधार व पाले ही प्राचीन गावे आहेत. बाणकोट खाडी तसेच इतर प्रदेशातून सावित्री नदी व प्राचीन घाट मार्गानं व्यापार चालत असे. समुद्र मार्गे सावित्री नदीतून पुढे गांधारी नदीत व्यापारी जहाजे येत असत. व येथून घाट मार्गानं व्यापार चालत असे. त्यामुळे ही गावे महत्वाच्या व्यापारी मार्गावर येत असत. त्यामुळे या मार्गावर या लेण्यांची निर्मिती झाली आहे.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• शिलालेख :

गंधार पाले लेण्यात ऐकून तीन शिलालेख आहेत. त्यापैकी एक शिलालेखाचा ऐकीवात अर्थ असा आहे.

गृहपती श्रेष्ठी समूह रक्षित यांचा मुलगा वैद्यश्री याने येथील शेतीचे दान या चैत्य कोठीस दिले आहे. हा लेख पाली भाषेत आहे.

• ही लेणी पहिल्या दोन शतकात निर्माण केली आहेत.

• ही लयन स्थापत्य कलेत येत असल्याने. यांच्या निर्मितीस खूप कालावधी लागल्याचे दिसून येते.

• इसवी सन १३० ते इसवी सन ३०० या दरम्यान या लेणी खोदल्या गेलेल्या आहेत. विशेषत सातवाहन राजवटी काळात या लेणी खोदल्या गेलेल्या आहेत.

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समुह संबंधी ऐतिहासिक माहिती  Gandhar – pale Leni samuha vishyi mahiti  Buddist Caves


• २७ डिसेंबर १९२७ रोजी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या लेण्यांना भेट दिल्याची नोंद आहे.

• भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर या लेणी स्वतंत्र भारत सरकारच्या ताब्यात आल्या आहेत. त्यांची प्राचीन वारसा म्हणून नोंद केली गेली आहे.

• सध्या या लेणी समूहाचा जीर्णोध्दार करण्यात येत असून एकजूट लेणी अभ्यासक प्रचारक समूह महाराष्ट्र राज्य व प्राचीन बौद्ध लेणी प्रसारक व संवर्धन यांच्या संयुक्त विद्यमाने या लेण्यांचा जीर्णोध्दार करून लाकडी जाळीदार तावदाने, बाहेरील मार्ग व पायरीमार्ग व इतर सुशोभन केले जात आहे.

• अशी आहे गंधार-पाले बौद्ध लेणी समूहाविषयी माहिती. Gandhar - pale leni samuhavishyi etihasik mahiti.


Vasai Fort (Bassein Fort) – Information in English

  Vasai Fort (Bassein Fort) – Information in English “Invincible fort Janjira, Vasai Fort too fought till unconsciousness, finally the front...