गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह ऐतिहासिक जानकारी Gandhar – Pale Leni Mahiti Buddhist Caves लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह ऐतिहासिक जानकारी Gandhar – Pale Leni Mahiti Buddhist Caves लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

सोमवार, २२ डिसेंबर, २०२५

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti Buddhist Caves

 गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी

Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti

Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• स्थान :

महाराष्ट्र राज्य के कोकण विभाग में रायगढ़ जिले के महाड़ तालुका अंतर्गत पाले–गंधार गाँव के पास स्थित पहाड़ों में हमें गांधार–पाले लेणी समूह देखने को मिलता है।

• ऊँचाई :

लगभग 200 से 350 मीटर की ऊँचाई पर कात्याल (बेसाल्ट) चट्टानों में ये लेणियाँ खुदी हुई हैं।


गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

लेणियाँ देखने जाने के यात्री मार्ग :

मुंबई सड़क, रेलमार्ग और विमान सेवाओं द्वारा राष्ट्रीय तथा अंतरराष्ट्रीय शहरों से जुड़ा हुआ है। यहाँ से मुंबई–गोवा हाईवे पर महाड़ गाँव के पास लगभग 2 किलोमीटर दूरी पर गंधार और पाले गाँव के पास पहाड़ों में ये लेणियाँ स्थित हैं।

गोवा जैसे अंतरराष्ट्रीय स्थान से गोवा – कणकवली – चिपलून – पोलादपुर – महाड़ मार्ग से, महाड़ से पाले–गंधार होते हुए मुंबई–गोवा हाईवे के पास यह बुद्ध लेणी समूह स्थित है।

पुणे – मुळशी – पाटणस – ताम्हिणी घाट – माणगांव – लोणेरे – दासगांव – गंधार – पाले मार्ग से भी इस बुद्ध लेणी समूह तक पहुँचा जा सकता है।

दर्शनीय स्थल :

महाड़ शहर से निजी वाहन या किराए के वाहन द्वारा पाले–गंधार लेणी समूह के पास पहुँचने के बाद, पायथ्य में वाहन पार्क किया जा सकता है।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• सीढ़ी मार्ग :

वहाँ से तुरंत एक सीढ़ी मार्ग शुरू होता है। इस मार्ग से चलते हुए हम लेणी समूह की ओर जाते हैं। रास्ते में लेणियों से बाहर गिरे हुए, खंडित स्तूप सीढ़ी मार्ग के किनारे खड़े किए हुए दिखाई देते हैं। इसी सीढ़ी मार्ग से हम लेणी समूह में पहुँचते हैं। सबसे पहले लेणी क्रमांक 28 और 29 दिखाई देती हैं।

• लेणी क्रमांक 1 :

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


यह एक चैत्यगृह है। बाहर की ओर विस्तृत स्तंभ हैं। अंदर की ओर एक वरांडा है। उसके बाद समिति सभागृह है। इस स्थान पर अनेक चारक, तपस्वी भिक्षु बैठकर बौद्ध धर्म के तत्वज्ञान पर चर्चा करते थे। भीतर विश्राम कक्ष बने हुए हैं। यह संरचना लगभग 8 फीट चौड़ी और 53 फीट लंबी प्रतीत होती है।

समिति सभागृह के भीतर गर्भगृह है, जहाँ बुद्ध मूर्ति शिल्प वाला लयन स्तंभ है। बुद्ध प्रतिमा के पास चक्रपाणि, पद्मपाणि और अश्वपाणि जैसे सेवकों की खंडित मूर्तियाँ दिखाई देती हैं। बुद्ध मूर्ति के दोनों ओर गंधर्व उत्कीर्ण किए गए हैं, जो बुद्ध की सेवा करते हुए दर्शाए गए हैं।

यह संरचना मूल रूप से हीनयान काल की है, बाद में बुद्ध प्रतिमा का निर्माण कर महायान पंथ के काल में मंदिर का स्वरूप दिया गया प्रतीत होता है। यह एक महायान लयन मंदिर है। बुद्ध स्तंभ की परिक्रमा के लिए चारों ओर खुली जगह है। प्रकाश के आवागमन के लिए जगह–जगह गवाक्ष बनाए गए हैं।

• पानी की पौड़ी (टंकी) :

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


लेणी के बाहर थोड़ी दूरी पर चट्टान में खुदी हुई एक जल टंकी दिखाई देती है। वर्षा ऋतु में पहाड़ की चोटी से गिरने वाला पानी इसमें संचित किया जाता था। इस पानी का उपयोग पीने तथा दैनिक आवश्यकताओं के लिए किया जाता था। ये लेणियाँ छेनी और हथौड़े के उपयोग से बनाई गई हैं।

• लेणी क्रमांक 2 :

यह लेणी कहीं दिखाई नहीं देती। संभवतः यह नष्ट हो चुकी है।

• लेणी क्रमांक 3 :

लेणी के बाहर सीढ़ियाँ हैं। उसके बाद एक छोटा वरांडा है और भीतर शयन तथा ध्यान कक्ष खुदे हुए दिखाई देते हैं। यह चारक भिक्षुओं के लिए बनाई गई एक विश्राम–निवास वास्तु है।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• लेणी क्रमांक 4 :

इस लेणी के बाहर का पहाड़ी भाग अत्यंत दुर्गम है। इस लेणी में सुंदर गर्भगृह है तथा भीतर शयन और ध्यान कक्ष देखने को मिलते हैं।

• लेणी क्रमांक 5 :

पाँच नंबर की लेणी एक छोटे सभागृह जैसी प्रतीत होती है। चारों ओर बैठने के लिए ओटा बना हुआ है। भीतर शयन एवं ध्यान कक्ष हैं। लेणी क्रमांक 4 और 5 के बीच एक छिद्रयुक्त गवाक्ष दिखाई देता है। यह पहले आपसी संपर्क के लिए बनाया गया था या समय के साथ अपने-आप टूट गया, यह स्पष्ट नहीं है। लेकिन दोनों लेणियों के भिक्षुओं के आपसी संपर्क के लिए यह एक उत्तम आवागमन मार्ग रहा होगा, ऐसा प्रतीत होता है।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• लेणी क्रमांक 6, 7, 8 :

समय के साथ ये लेणियाँ नष्ट हो चुकी प्रतीत होती हैं। केवल कुछ-एक निशान ही शेष हैं।

• लेणी क्रमांक 9 :

नौ नंबर की लेणी एक भग्न सभागृह वाली है। भीतर ध्यान कक्ष और शयन कक्ष हैं। अंदर गर्भगृह है, जिसमें पहले एक स्तूप था, जो अब नष्ट हो चुका है। उसकी कुछ निशानियाँ अभी भी दिखाई देती हैं। इस लेणी में एक शिलालेख भी देखने को मिलता है। लेणी के बाहर की ओर पानी की पौड़ियाँ अर्थात टंकियाँ हैं। कुल मिलाकर लगातार तीन टंकियाँ दिखाई देती हैं। इनका उपयोग स्नान-संध्या तथा पेयजल की सुविधा के लिए किया जाता था।

• लेणी क्रमांक 10 :

इस लेणी में बाहर ओवरी (बरामदा) है तथा भीतर शयन कक्ष और ध्यान कक्ष दिखाई देते हैं।

• लेणी क्रमांक 11, 12, 13 और 14 :

लेणी क्रमांक 11 और 12 ऊपर की ओर दूसरे तल पर स्थित हैं। इनकी रचना अन्य लेणियों के समान ही है। लेणी क्रमांक 13 के बाहर स्तंभ हैं तथा भीतर विश्राम कक्ष और ध्यान कक्ष हैं। वहीं लेणी क्रमांक 14 एक विहार है।

• लेणी क्रमांक 15 :

इस लेणी का बाहरी भाग पर्वत के भूस्खलन के कारण टूट गया है। इसके भीतर एक स्तूप है। ये प्राचीन काल की हीनयान बौद्ध लेणियाँ हैं। यहाँ दीवार में खुदा हुआ स्तूप दिखाई देता है। स्तूप पर सुंदर वेदिका पट्ट उत्कीर्ण है। संभवतः उस समय यहाँ सामूहिक ध्यान कक्ष और वार्तालाप होते रहे होंगे।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• लेणी क्रमांक 14 और 16 :

ये दोनों लेणियाँ आपस में जुड़ी हुई हैं। इनमें ध्यान कक्ष और शयन कक्ष दिखाई देते हैं।

• लेणी क्रमांक 17 :

इस लेणी के बाहर की ओर पानी का एक टंकी (टांका) स्थित है।

• लेणी क्रमांक 18 :

यह लेणी बाहर से भग्न अवस्था में है। इसका केवल भीतरी भाग ही शेष है। इसमें ध्यान कक्ष और शयन कक्ष अभी भी दिखाई देते हैं।

• लेणी क्रमांक 19 :

बाहर की ओर बाह्य मंडप है, भीतर समिति सभागृह तथा उसके अंदर विश्राम कक्ष दिखाई देते हैं। यह संरचना सामूहिक ध्यान कक्ष तथा शिक्षा कक्ष के रूप में उपयोग में लाई जाती रही होगी। यहाँ वृद्ध भिक्षु नव बौद्ध अनुयायियों को शिक्षा देते रहे होंगे।

• लेणी क्रमांक 20 :

यह लेणी पूरी तरह भग्न हो चुकी है।

• लेणी क्रमांक 21 :

इस लेणी के भीतर एक स्तूप उत्कीर्ण किया गया है।

• लेणी क्रमांक 22 :

यह लेणी भग्न अवस्था में है, तथा इसके भीतर एक विहार स्थित है।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• लेणे क्रमांक 23 :

इस लेणी के बाहर वरांडा है और अंदर विश्राम कक्ष है। कक्ष में प्रकाश आने के लिए गवाक्ष बनाए गए हैं। बाहर की ओर बाईं तरफ पानी का कुंड है। वरांडे का कठड़ा सुंदर नक्काशी से सजाया हुआ दिखाई देता है।

• लेणी क्रमांक 24 और 25 :

ये दोनों लेणियाँ भग्न अवस्था में हैं। अंदर की ओर बने हुए दालान दिखाई देते हैं। भीतर शयन कक्ष और ध्यान कक्ष स्थित हैं।

• लेणी क्रमांक 26 और 27 :

ये लेणियाँ भी विहार हैं। इनका कुछ भाग नष्ट हुआ हुआ दिखाई देता है। लेणी क्रमांक 27 में एक स्तूप उत्कीर्ण किया हुआ दिखाई देता है। उसके पास दान देने वाले राजा की जानकारी देने वाला एक शिलालेख भी है।

• लेणी क्रमांक 28 और 29 :

ये दोनों विहार लेणियाँ हैं।

लेणी समूह से संबंधित महत्वपूर्ण जानकारी :

यह लेणी समूह लयन मंदिर समूह में आता है। बौद्ध धर्म की स्थापना के बाद इस धर्म का पूरे भारत में प्रसार हुआ। यह प्रसार विभिन्न राजाओं के काल में बौद्ध आचार्यों और उनके शिष्यों द्वारा किया गया। कई राजाओं के समय इस धर्म को राजाश्रय प्राप्त हुआ।

अनेक चारक व्यापारी घाट मार्गों से चारिका करते हुए अर्थात पैदल यात्रा कर बौद्ध धर्म के तत्वज्ञान का प्रचार करते थे। वर्षा ऋतु और भ्रमण काल में विश्राम के लिए तत्कालीन राजाओं, सामंतों, सरदारों, व्यापारियों और कृषकों द्वारा दिए गए दान से शिल्पकारों और पाथरवटों की सहायता से छेनी–हथौड़े का उपयोग कर सुंदर चैत्य और विहारों का निर्माण किया गया।

यहाँ निर्मित संरचनाओं का उपयोग भिक्षुओं के निवास, ध्यान साधना, धार्मिक ज्ञान प्राप्त करने तथा शिष्यों को शिक्षा देने के लिए किया जाता था। इसके लिए यहाँ गवाक्षयुक्त कक्ष, पत्थर में खोदी गई ध्यान बैठकें और शयन गृह बनाए गए हैं।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• स्तूप :

हीनयान पंथ के काल में यहाँ अनेक स्तूपों का निर्माण हुआ। स्तूप को बुद्ध का प्रतीक मानकर उसकी उपासना की जाती थी। स्तूप के ऊपरी भाग में बुद्ध भिक्षुओं के अस्थि-अवशेष रखे जाते थे। इससे सकारात्मक ऊर्जा का निर्माण होता था और यहाँ ज्ञानार्जन किया जाता था। स्तूप की परिक्रमा भी की जाती थी।

आगे चलकर महायान पंथ के अनुयायियों ने मूर्ति स्थापना प्रारंभ की और स्तूप के स्थान पर बुद्ध मूर्ति की उपासना होने लगी। इस कारण यहाँ की लेणियों में दोनों पंथों की शिल्प शैली का सुंदर समन्वय दिखाई देता है। वर्तमान में यहाँ स्थित कक्षों में दरवाजे लगाए जा रहे हैं।

गंधार–पाले लेणी विषयक जानकारी :

ये लेणियाँ मुंबई–गोवा हाईवे पर स्थित हैं। इनका निर्माण लगभग 2000 वर्ष पूर्व, अर्थात ईस्वी सन की पहली से दूसरी शताब्दी के बीच हुआ है।

प्राचीन काल में महाड़ को “महाड़कट” नामक जनपद कहा जाता था, जिसका उल्लेख मोहोप लेणी में मिलता है। महाड़ के निकट स्थित गंधार और पाले प्राचीन गाँव हैं। बाणकोट खाड़ी तथा अन्य क्षेत्रों से सावित्री नदी और प्राचीन घाट मार्गों द्वारा व्यापार होता था। समुद्री मार्ग से सावित्री नदी होते हुए आगे गांधारी नदी में व्यापारी जहाज आते थे और वहाँ से घाट मार्गों द्वारा व्यापार चलता था। इस कारण ये गाँव महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्ग पर स्थित थे और उसी मार्ग पर इन लेणियों का निर्माण हुआ।

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves

गांधार लेणी / पाले लेणी / बुद्ध लेणी समूह से संबंधित ऐतिहासिक जानकारी  Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti  Buddhist Caves


• शिलालेख :

गंधार–पाले लेणियों में कुल तीन शिलालेख हैं। उनमें से एक शिलालेख का अर्थ इस प्रकार बताया जाता है—

“गृहपति श्रेष्ठी समूह रक्षित के पुत्र वैद्यश्री ने यहाँ की कृषि भूमि का दान इस चैत्य कोठी को दिया है।”

यह शिलालेख पाली भाषा में है।

• अन्य महत्वपूर्ण तथ्य :

ये लेणियाँ पहली दो शताब्दियों में निर्मित की गई हैं।

लयन स्थापत्य कला में होने के कारण इनके निर्माण में लंबा समय लगा होगा, ऐसा प्रतीत होता है।

ईस्वी सन 130 से 300 के बीच, विशेष रूप से सातवाहन राजवंश के काल में इन लेणियों की खुदाई की गई।

27 दिसंबर 1927 को डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ने इन लेणियों का दौरा किया था, इसका उल्लेख मिलता है।

भारत की स्वतंत्रता के बाद ये लेणियाँ स्वतंत्र भारत सरकार के अधीन आईं और इन्हें प्राचीन धरोहर के रूप में दर्ज किया गया।

वर्तमान में इस लेणी समूह का जीर्णोद्धार किया जा रहा है। एकजूट लेणी अभ्यासक प्रचारक समूह महाराष्ट्र राज्य तथा प्राचीन बौद्ध लेणी प्रसारक एवं संवर्धन संस्था के संयुक्त प्रयास से इन लेणियों का जीर्णोद्धार, लकड़ी की जालीदार तावदानें, बाहरी मार्ग, सीढ़ी मार्ग और अन्य सौंदर्यीकरण कार्य किए जा रहे हैं।

इस प्रकार गंधार–पाले बौद्ध लेणी समूह के संबंध में यह संपूर्ण जानकारी है। Gandhar – Pale Leni Samuh Vishayi Mahiti

Buddhist Caves

तुंग किल्ल्याची माहिती (Tung Fort / कठीणगड)

  तुंग किल्ल्याची माहिती (Tung Fort / कठीणगड) Tung kilyachi mahiti marathi madhe  📍 स्थान : महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यात मावळ तालुक्...