🌳 नवेगाव–नागझिरा वन्य अभयारण्य | संपूर्ण माहिती navegav nagzhira abhyarany mahiti
📍 1. नवेगाव–नागझिरा वन्य अभयारण्याचे स्थान
नवेगाव–नागझिरा वन्य अभयारण्य महाराष्ट्र राज्यातील विदर्भ विभागात गोंदिया व भंडारा जिल्ह्यांच्या सीमेवर, गोंदिया जिल्ह्यातील अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात वसलेले आहे. पेंच, ताडोबा आणि कान्हा या प्रमुख व्याघ्र प्रकल्पांच्या मधोमध असल्यामुळे या अभयारण्याला संक्रमण क्षेत्र (कॉरिडॉर अभयारण्य) असेही म्हटले जाते. वाघांच्या स्थलांतरासाठी हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
📐 2. क्षेत्रफळ व भौगोलिक रचना
नवेगाव–नागझिरा वन्य अभयारण्य सुमारे ६५३.६७ चौ. किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेले आहे. या अरण्याचा बराचसा भाग डोंगराळ असून डोंगरांच्या पायथ्याशी इटीयाडोह धरण, नवेगाव बांध व नवेगाव तलाव आहेत. तसेच माधवझरी, राणी डोह, कामझरी, टेलनझरी, अंगेझरी व शृंगारबोडी असे अनेक नैसर्गिक पाणवठे व दलदलीचे भाग येथे आढळतात.
🗂️ 3. अभयारण्याचे प्रमुख विभाग
या अरण्याचे पाच प्रमुख विभाग करण्यात आले आहेत. त्यामध्ये नागझिरा (१५५ चौ. किमी), नवीन नवेगाव (१५१ चौ. किमी), नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (१३३ चौ. किमी), नवेगाव अभयारण्य (१२३ चौ. किमी) आणि पोका क्षेत्र (९७ चौ. किमी) यांचा समावेश होतो. आकारमानानुसार या अरण्याचा भारतात ४६ वा तर महाराष्ट्रात ५ वा क्रमांक लागतो.
💧 4. नवेगाव बांध व जलव्यवस्थापन
नवेगाव बांध हा या अभयारण्यातील मुख्य पाणलोट तलाव आहे. या तलावाची निर्मिती आदिवासी गोंड राजा सीताराम कोंडू पाटील डोंगरबा यांनी केली असून तलावाच्या मध्यभागी आजही त्यांची समाधी आहे. या प्रकल्पामुळे परिसरातील पाच गावांना मोफत पाणीपुरवठा होतो, तर इतर १५ ते २० गावांना सिंचन व पिण्याच्या पाण्यासाठी याचा उपयोग केला जातो.
🌿 5. वनस्पती रचना (Flora)
येथील वातावरण उष्ण कटिबंधीय पानझडी अरण्य प्रकारात मोडते. या अरण्यात साग, बांबू, ऐन, धावडा, तेंदूपत्ता, मोह, हळदु, कवठ, जांभूळ, बेल, महुआ, आंबा व शिसव यांसारखी विविध वृक्षसंपदा आढळते. अरण्याच्या अंतर्गत भागात महर्षी चरक यांच्या नावाने ‘चरक उद्यान’ उभारण्यात आले असून येथे अनेक औषधी व आयुर्वेदिक वनस्पतींची लागवड करण्यात आली आहे. तसेच सुवासिक वृक्ष व रानमेवा देणारी लहान झुडपेही येथे दिसतात. ‘आमरस’ नावाचे दुर्मीळ स्थानिक फळ हे येथील विशेष आकर्षण आहे.
🌊 6. जलवनस्पती व वनीकरण कार्य
नवेगाव तलाव व इतर जलाशयांमध्ये कमळे, शेवाळ तसेच जलपर्णी इकोर्निया (स्थानिक नाव – बेशरम) ही वनस्पती आढळते. ही वनस्पती निरुपयोगी असल्याने तिचे उच्चाटन करून नवीन वनीकरण व पर्यावरण संवर्धनाची कामे केली जात आहेत.
🐯 7. प्रमुख प्राणी – वाघ
नवेगाव–नागझिरा अभयारण्याचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे बंगाल वाघ. संपूर्ण भारतातील सुमारे १/६ वाघ या परिसरात आढळतात, असे मानले जाते. वाघांची दरवर्षी जनगणना केली जाते. एक नर वाघ सुमारे ४५ चौ. किमी तर वाघीण सुमारे १२ चौ. किमी क्षेत्रात वावरते. वाघांच्या पंजांच्या खुणा व अंगावरील पट्ट्यांवरून त्यांची ओळख पटवली जाते. आधुनिक सेन्सर व कॅमेरा ट्रॅपद्वारे त्यांची मोजदाद केली जाते.
🐆 8. इतर सस्तन प्राणी
या अभयारण्यात बिबट्या, रानमांजर, ढोले (जंगली कुत्रे), गवा, सांबर, चितळ, नीलगाय, रानडुक्कर, अस्वल, माकडे व वानरे असे ३४ पेक्षा अधिक सस्तन प्राणी आढळतात. ही जैवविविधता या अरण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते.
🐦 9. पक्षीजीवन
नवेगाव–नागझिरा हे पक्षी निरीक्षणासाठी प्रसिद्ध ठिकाण आहे. येथे २०९ पेक्षा अधिक पक्षी प्रजाती आढळतात. आशियातील सुमारे ६०% स्थलांतरित पक्षी येथे येतात. गरुड, गिधाड, हॉर्नबिल, मोर, करकोचा, बगळा, हंस, क्रौंच, पोपट, खंड्या, भारद्वाज व पाणकोंबड्या असे विविध पक्षी येथे पाहायला मिळतात.
🐍 10. सरीसृप, उभयचर व कीटकजीवन
येथे सुमारे ३६ प्रकारचे सरीसृप प्राणी नोंदवले गेले असून त्यापेक्षा अधिक असण्याची शक्यता आहे. पट्टेरी मण्यार व घोरपड विशेषतः आढळतात. तसेच बेडूक, खेकडे व इतर जलचर जीव दिसतात. याशिवाय १२० पेक्षा जास्त फुलपाखरांच्या प्रजाती येथे आढळतात.
🚗 11. अभयारण्यात कसे जायचे
नागपूर हे जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. नागपूर–कोलकाता रेल्वेमार्गावरील साकोली स्टेशन किंवा गोंदिया रेल्वे स्टेशन येथून रस्तेमार्गे अभयारण्यात जाता येते. अभयारण्यात एकूण १० प्रवेशद्वारे आहेत. जिप्सी व कॅन्टर सफारीची सुविधा असून गाईड व ड्रायव्हर उपलब्ध करून दिले जातात.
⚠️ 12. नियम व सूचना
अरण्य परिसरात धूम्रपान, मद्यपान तसेच प्लास्टिक व कचरा नेण्यास सक्त मनाई आहे. प्राण्यांना त्रास देणे किंवा मोठे आवाज करणे निषिद्ध आहे. फोटोग्राफीस परवानगी आहे, मात्र फ्लॅश वापरण्यास मनाई आहे.
👥 13. स्थानिक आदिवासी व रोजगार
अभयारण्याच्या सीमेवर अनेक गोंड आदिवासींची गावे आहेत. शेतात जंगली प्राणी घुसू नयेत म्हणून सौरऊर्जेवर चालणारी सौम्य करंट फेंसिंग दिली जाते. स्थानिक लोकांना गाईड, ड्रायव्हर, वॉचमन, रानमेवा संकलन व वन्यउत्पादनांच्या कामांतून रोजगार उपलब्ध करून दिला जातो.
📅 14. भेट देण्याचा उत्तम काळ
नवेगाव–नागझिरा येथे वर्षभर पर्यटक येतात, मात्र ऑक्टोबर ते जून हा काळ भेटीसाठी सर्वोत्तम मानला जातो. पर्यटकांसाठी रॉक गार्डन, शोभेच्या वनस्पती, मुलांसाठी खेळणी आणि भित्तीचित्रांनी सजवलेला परिसर आकर्षण ठरतो.
🏨 15. राहण्याची सोय
पीठेझरी, नागझरी आणि उमरझरी येथे पर्यटकांसाठी निवास व्यवस्था उपलब्ध आहे. याशिवाय आसपासच्या भागात खाजगी लॉज व उपहारगृहेही आहेत.
🏛️ 16. ऐतिहासिक माहिती
हा प्रदेश पूर्वी गोंड राजांच्या ताब्यात होता. १८व्या शतकात गोंड राजा सीताराम कोंडू पाटील डोंगरबा यांनी नवेगाव तलावाची निर्मिती केली. २२ नोव्हेंबर १९७४ रोजी हा परिसर अभयारण्य म्हणून घोषित झाला, तर २०१२ साली नवेगाव–नागझिरा राष्ट्रीय व्याघ्र प्रकल्प म्हणून मान्यता मिळाली. आज येथे दरवर्षी ४०,००० पेक्षा अधिक पर्यटक भेट देतात.
